Ang Unang Kampana
Bago pa man dumating ang pitong kolehiyala sa Baryo Teresa, may isa nang babaeng naglakad sa mga putik na landas nito, may dalang basket ng mga halamang gamot, may dalang ngiti para sa mga batang tumatakbo papalapit sa kanya tuwing hapon. Siya si Teresa, ang mangkukulam ayon sa maraming tsismis, ang manggagamot ayon naman sa mga taong tunay na nakakakilala sa kanya.
Anak siya ng isang komadrona at isang mananalaysay ng mga lumang kuwento, kaya't lumaki siyang marunong bumasa ng mga senyales na hindi nakikita ng iba. Batid niya kung anong halamang gamot ang ginagamit sa lagnat, alam niya kung aling dahon ang pangontra sa lason ng ahas. Ngunit may isang bagay na hindi niya alam noon: na sa ilalim ng kapilya ng baryo, sa kailaliman ng lupang tinatapakan nila araw-araw, may isang bagay na natutulog.
Nagsimula ito sa isang gabi ng Setyembre, nang biglang manlamig ang buong baryo kahit tag-init. Namatay ang mga hayop nang sunud-sunod ng walang paliwanag. Nagkasakit ang mga bata, ngunit hindi bumababa ang kanilang lagnat sa kabila ng mga gamot. Nagsimulang mangamba ang mga residente, at nang wala nang ibang malapitan, tumuloy sila kay Teresa.
Sinundan niya ang mga senyales, tulad ng laging ginagawa niya. Napadpad siya sa ilalim ng kapilya, kung saan natagpuan niya ang isang lumang silong na lingid sa kanyang kaalaman. Doon, sa gitna ng dilim at amoy-lupang basa, natagpuan niya ang isang bato, hindi pangkaraniwang bato, may mga ukit na hindi kabilang sa alinmang wikang alam niya. Malamig ang bato sa kanyang palad. Ngunit tumitibok ito, dahan-dahan, na para bang may buhay na nakakulong sa loob.
At doon, sa unang pagkakataon, narinig niya ang tinig.
Hindi ito tinig na naririnig sa pamamagitan ng tainga. Ito ay tinig na gumagapang sa isipan, mabagal at mapang-akit, nangangakong wawakasan ang lahat ng karamdaman ng baryo, wawakasan ang taglamig, wawakasan ang takot, kapalit lamang ng isang munting bagay: katahimikan. Katahimikan ng mga residente. Pagtanggap. Pagpapaubaya.
Umatras si Teresa. Sa kaibuturan ng kanyang puso, alam niyang hindi ito bagay na dapat pakisamahan. Sinubukan niyang isara ang silong, tinakpan ang bato ng mga bato't lupa, at nagbabala sa mga nakatatanda ng baryo na huwag nang muling hukayin ang lugar na iyon.
Ngunit ang taglamig ay hindi nawala. Ang mga karamdaman ay lumala. Sa desperado nilang paghahanap ng dahilan, hindi katotohanan ang kanilang hinanap. Hinanap nila ang isang taong maaari nilang ituro at sisihin.
Si Teresa. Madalas siyang mag-isa sa gubat. May alam siya sa mga bagay na hindi maunawaan ng mga taga-baryo. At siya ang huling nakita bago tuluyang lumala ang lahat. Kaya nang kailangan nila ng masisisi, siya ang pinakamadaling piliin.
"Siya ang gumising sa halimaw," bulong ng isa.
"Siya ang may kagagawan ng mga karamdaman," dagdag ng iba.
"Mangkukulam siya. Kailangan siyang parusahan bago tayo lahat mamatay."
Walang paglilitis. Walang pagkakataong magpaliwanag. Isang gabi, hinila siya palabas ng kanyang bahay ng grupo ng mga lalaking dala ang sulo, sinunog nang buhay sa gitna ng plaza habang ang buong baryo ay nanonood, ang ilan ay umiiyak, ang karamihan ay tahimik na sumasang-ayon.
Bago pa lubusang lamunin ng apoy ang kanyang katawan, sumigaw siya ng huling babala, hindi para sa mga taong pumaslang sa kanya, kundi para sa mga susunod pang darating.
"Kapag tumunog ang kampana nang tatlong beses," sigaw niya, ang tinig sumisingasing sa gitna ng usok at lagablab, "huwag kayong lalabas!"
Walang naunawaan ang ibig sabihin niyon noon. Inakala nilang sumpa iyon, isang huling galit ng babaeng pinaslang nila nang walang katarungan. Ngunit ang totoo, hindi iyon sumpa. Iyon ay babala, isang huling kabutihang-loob mula sa taong sinira nila.
Dahil alam ni Teresa kung ano talaga ang nasa ilalim ng kanilang baryo. Alam niyang hindi ito mamamatay kasabay niya. At alam niyang balang araw, kapag gutom na naman ito, gagamitin nito ang kampana ng kapilya, ang mismong kampanang tumutunog tuwing may namamatay sa baryo, upang tawagin ang mga susunod na kakainin.
Tatlong tunog. Iyon ang tanda na gising na ito. Tatlong tunog, at ang sinumang lalabas sa gabing iyon ay hindi na muling makikitang buhay.
Lumipas ang mga taon. Naging alamat na lamang si Teresa, isang kuwentong pangtakot na ikinukwento ng mga matatanda sa mga bata upang hindi sila lumabas nang gabing-gabi na. Unti-unting nakalimutan ng baryo ang tunay na dahilan ng babala, unti-unting nabaon sa limot ang katotohanan tungkol sa bagay na natutulog sa ilalim ng kapilya.
Ngunit ang nilalang na iyon ay hindi kailanman nakalimot. Taun-taon, kapag may namamatay sa baryo, taun-taon, kapag tumutunog ang kampana para sa libing, tahimik itong nabubusog nang kaunti, sapat lamang upang mapanatili ang sarili, ngunit hindi kailanman sapat upang tuluyang mabusog.
Hanggang sa dumating ang panahong kailangan na naman nito ng higit pa.
Pitong buhay. Pitong pangalan na hindi pa nito naaangkin. At sa unang pagkakataon matapos ang mahigit isang daang taon, may pitong bagong panauhin ang parating patungo sa Baryo Teresa, hindi alam na sila mismo ang hinihintay nitong hapunan.
Sa ilalim ng lupa, sa gitna ng dilim na hindi pa nagigising nang lubusan, dahan-dahang kumikilos ang bagay na iyon. At sa malayo, mula sa lumang kampana ng kapilya na matagal nang hindi hinipo ng kamay ng tao, tila may isang bagay na tahimik na naghihintay ng tamang sandali.
Naghihintay ito na muling tumunog.