TÀI LIỆU ÔN THI MARX – LENIN ISM I HCMC USSH 2016
1.Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức
Giải thích mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức chính là giải quyết vấn đề cơ bản
của triết học cho nên trong lịch sử triết học có nhiều quan điểm được đưa ra để giải quyết
vấn đề này như:
+ Trên quan điểm duy tâm: Ý thức là cái có trước, vật chất là cái có sau, ý thức quyết định
vật chất. Như vậy các nhà triết học quan duy tâm đã giải quyết vấn đề thứ nhất của vật
chất và ý thức.
+ Trên quan điểm duy vật trước Marx: Vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau, vật
chất quyết định ý thức. Như vậy các nhà triết học quan điểm duy vật khẳng định tính thứ
nhất. Tuy nhiên các nhà duy vật trước Marx khi xem xét mối quan hệ này chưa thấy được
tính độc lập tương đối của vật chất với ý thức.
Chủ nghĩa Marx – Lenin đã kế thừa, tiếp thu có chọn lọc, phê phán, có bãi bỏ các quan điểm
trong lịch sử khi giải quyết mối quan hệ này từ đó đưa ra quyết định của mình như sau:
Một là trên quan điểm duy vật chủ nghĩa Marx – Lenin cũng đã khẳng định rằng vật chất
quyết định ý thức. Sự quyết định đó được thể hiện trên hai nội dung:
+ Vật chất quyết định về mặt nội dung, hình thể, bản chất của ý thức. Có nghĩa là vật chất
như thế nào thì ý thức phản ánh như vậy.
+ Vật chất quyết định sự tồn tại của ý thức. Khi vật chất thay đổi thì ý thức cũng thay đổi.
Hai là trên quan điểm duy vật biện chứng chủ nghĩa Marx – Lenin còn khẳng định rằng
ý thức tác động trở lại vật chất. Sự tác động đó diễn ra trên hai nội dung:
+ Nếu ý thức phản ánh đúng đắn phù hợp với thực tại khách quan thì nó sẽ góp phần
thúc đẩy tự nhiên xã hội và con người phát triển.
+ Nếu ý thức phản ánh sai lệch thực tại khách quan thì nó sẽ kiềm hãm sự phát triển của
tự nhiên và con người.
Ý nghĩa: Từ nội dung mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức khi nhận thức, hoạt
động cần chú ý hai vấn đề sau:
+ Do vật chất quyết định ý thức cho nên ta cần ưu tiên nhận thức biến đổi yếu tố vật chất
đầu tiên.
+ Do ý thức tác động trở lại đối với vật chất cho nên khi nhận thức và hành động ta cần có
sự tác động phù hợp vào yếu tố ý thức để làm cho ý thức phản ánh đúng đắn thực tại
khác quan từ đó giúp cho sự vật hiện tượng phát triển.
TÀI LIỆU ÔN THI MARX – LENIN ISM I HCMC USSH 2016
2. Quy luật lượng – chất
Quy luật lượng chất là một trong ba quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật. Từ nội
dung của quy luật này chủ nghĩa Marx – Lenin đã trình bày phân tích và chỉ rõ cách thức của
sự vận động, phát triển của sự vật hiện tượng. Nội dung của quy luật đó được thể hiện qua các
vấn đề sau:
Khái niệm:
Chất: Là một phạm trù dùng để chỉ tính quy định vốn có bên trong của sự vật, hiện tượng là
một mối liên hệ bên trong của sự vật hiện tượng để phân biệt sự vật hiện tượng này với sự vật
hiện tượng khác.
Một sự vật hiện tượng có muôn vàn chất sự vật mới tồn tại thông qua mối quan hệ giữa sự vật
hiện tượng này với sự vật hiện tượng khác. Sự vật hiện tượng đó biểu hiện mình là cái gì.
Lượng: Là một phạm trù dùng để chỉ tính quy định vốn có của sự vật, hiện tượng về mặt quy mô,
trình độ, cấp độ của sự vật hiện tượng.
Do chất của sự vật hiện tượng vô cùng phong phú và đa dạng cho nên lượng của sự vật hiện
tượng vô cùng phong phú và đa dạng. Có những lượng có thể cân đong đo đếm mối quan hệ, có
những lượng chỉ mang tính ước lượng như tình cảm, trình độ phát triển xã hội, tri thức.
Theo quan điểm chủ nghĩa Marx – Lenin: Cách thức của sự vận động phát triển của sự vật, hiện
tượng là sự chuyển hóa, sự tích lũy về lượng trong giới hạn độ đạt đến điểm nút thực hiện bước
nhảy và chất mới ra đời.
Độ: Là một phạm trù dùng để chỉ khoảng mà ở đó sự chuyển hóa, tích lũy chưa làm thay đổi về
chất căn bản của sự vật, hiện tượng.
Điểm nút: Phạm trù dùng để chỉ điểm mà ở đó sự tích lũy, sự chuyển hóa về lượng làm thay đổi
chất căn bản của sự vật hiện tượng. Một sự vật, hiện tượng được giới hạn bởi hai điểm nút, điểm
đầu và điểm cuối.
Bước nhảy: Sự chuyển hóa về chất căn bản của sự vật hiện tượng mà lượng tích lũy trước đó đem
lại. Do chất của sự vật hiện tượng vô cùng phong phú và đa dạng cho nên bước nhảy của sự vật
hiện tượng cũng vô cùng phong phú đa dạng nhưng chúng ta có thể phân thành hai nhóm bước
nhảy cơ bản như sau:
Trên quy mô bước nhảy thì có thể phân thành bước nhảy cục bộ và bước nhảy toàn bộ, trong đó
bước nhảy cục bộ thay đổi từng mặt, từng yếu tố chất trong căn bản của sự vật hiện tượng, còn
bước nhảy toàn bộ thay đổi toàn bộ chất căn bản của sự vật hiện tượng.
Xét về mặt thời gian, có bước nhảy dần dần, bước nhảy đột biến trong đó bước nhảy dần dần là
sự tích lũy sự chuyển hóa dần dần về lượng thông qua một thời gian nhất định đạt tới một điểm
nút, thực hiện một bước nhảy tạo thành chất mới.
Bước nhảy đột biến: Sự thay đổi tức khắc chất căn bản của sự vật hiện tượng.
Theo quan điểm của chủ nghĩa Marx – Lenin khi chất mới ra đời thì sẽ có lượng mới kèm theo nó là sự vật hiện tượng tiếp tục
bước chuyển, phát triển theo quá trình của nó.
Ý nghĩa: Từ nội dung quy luật lượng – chất, khi nhận thức cũng như khi hoạt động thực tiễn chúng ta cần phải chú ý hai vấn đề
sau:
+ Tránh thái độ nóng vội chủ quan, duy ý chí khi xem xét cách thức của sự vận động phát triển của sự vật hiện tượng.
+ Tránh thái độ bảo thủ trì trệ kìêm hãm của vận động phát triển sự vật hiện tượng.
