23. TAM - GIÁO
THÍCH - ĐẠO - NHO
Chủ trương lễ nghĩa nhu hòa của Khổng Tử trong thực hành:
Đức Khổng-tử là một nhà hiền-triết, dạy đạo cư-gia. Ngài sanh ra thời giặc loạn của xứ Tàu, sau Lão-Tử 50 năm, tức sau Phật Thích-Ca 550 năm vậy.
Đức Khổng-Tử là người con chí hiếu, lúc nhỏ Ngài tập tành lễ-giáo, Ngài tập lể bái đến khòm lưng, gặp ai lớn nhỏ Ngài cũng lễ bái, cho đến cái cây, cục đá,Ngài cũng lễ bái nữa. Vì đối với Ngài lễ giáo là phép lịch sự , là phép thân-thiện là lòng thương yêu, là sự kính nể, tốt đẹp hơn hết. Ngài cho rằng : có lễ giáo, con người mới có thứ tự, có lòng nhân, mới sống chung nhau được. Chính lễ-giáo là sự nho nhã nhu-hòa, khiêm nhượng mềm yếu, dẻo-dai, mới là con đàng sống được.
Nhân đạo nho giáo:
Có nhu-đạo mới thành nhân-đạo, và nhu-đạo là sẽ thắng tất cả mọi thứ chiến tranh mạnh cứng, là phép sống đời trong những cảnh loạn ly, Nho-đạo cũng là sợi dây cột chùm tất cả cây cao để tránh nạn bão to gió lớn, cùng là sự xô-xát đập-đùa lẫn nhau.
Nho giáo là giáo-lý bình dân dẹp loạn trong khi có loạn, và là một giáo-lý lập gia-đình hay hơn hết. Cốt yếu của Nho-giáo, là loài người phải có lòng nhân, đừng giết hại lẫn nhau nên cũng gọi là nhân đạo. Theo giáo-lý ấy, mọi loài đều phải sống, khi đã có cái sống, và không ai nên làm cho ai phải chết, khi tự họ chưa chết ! Đành rằng sống là khổ , nhưng ngoài mặt đất này ra, ta còn biết phải đi đâu tránh khổ và nếu chết đi vì uất-ức, vì luyến-ái, thì còn phải khổ gấp trăm lần nữa vậy.
Thế thì ai cũng phải sống cả, và muốn mình sống, thì đừng giết hại người ; có không thù-oán , thì ta mới được sống yên, và ta không nên để gương ác, hại lại cho đời sau ; mà tất cả đều phải giữ - gìn một giới cấm nghiêm-trọng là : không nên sát sanh hại mạng.
Không sát sanh mới có lòng nhân- ái, mới được gọi là nhơn loại ! Mới có khác với buổi ban đầu, và là đã tiến-hóa lên cao một nấc, khác cổ-nhân.
Cũng vì sự khuyên can chém giết lẫn nhau, mà đức Khổng-Tử dạy về đạo Tam-cang và phép ngũ-thường, cho trong gia-đình xã-hội; Ngài bày ra sự quan-hôn tang-tế cho loài người, Ngài dạy trẻ nhỏ thành nên người lớn. Ngài dạy con thú trở nên người ta, Ngài dạy kẻ ác trở nên người thiện, Ngài làm cho tất cả phải sống. Giáo lý của Ngài cũng như bọc thai ; luật pháp của Ngài như lòng khám, để nhốt đậy giữ yên, cứu sống mạng người trong cơn khủng hoạn.
Đạo nhơn nghĩa của Ngài, mục đích để kết liền sự sống giữa ta, người, gia-đình, xã-hộị, thế- giới và cả chúng-sanh chung, từ nhỏ tới lớn , từ ít đến nhiều, và cả chúng-sanh chung, từ nhỏ tới lớn, ,từ ít đến nhiều, và như thế là phải thương yêu nhau tất cả,từ hẹp tới rộng, để cho không còn tai nạn.
Ngài cho rằng : vạn-vật ta làm cho tốt được, thì ta cũng phải làm sao cho tâm ta được tốt, có như thế, vạn-vật mới ở bền với ta, ta mới có được vạn-vật ; giáo-lý ấy tức là đạo của Ngài, tức là Ngài bảo thủ thuyết "CÓ !" Có ta, có vạn-vật, ta và vạn-vật đều phải trọn lành tốt đẹp, có mãi, giữ mãi, sống mãi. Vật hư làm cái khác, người chết sanh trở lại, tức là giáo-lý luân-hồi nhơn-quả : ta phải có, ta phải sống, ngày nay và ngày mai, phải luôn luôn tốt đẹp, có công mới có quả, công quả phải bằng nhau. Ấy là lý trung-dung của Nho-đạo.
