Phan tich bai tho Chieu Toi

Bài thơ diễn tả một cách tài tình bước đi của thời gian. Tất cả đều chuyển động, cánh chim đang bay, mây đang trôi và cối xay cũng đang xoay vòng. Chim về rừng, mây mất hút giữa khoảng không và cô gái xay ngô dừng tay khi đã xay xong. Ánh lửa bùng lên sưởi ấm cả không gian vắng lặng. Chỉ còn Bác là đang "cất bước trên đường thẳm". Bác quên mình "tay bị trói giật cánh khỉ, cổ mang xiềng, có những người lính mang súng theo". Ta chỉ thấy chim mỏi cánh, mây cô lẻ bay chầm chậm mà không thấy Bác cũng đang lê bước trên đường. 

Một người bị trói, bị giải đi như vậy vẫn còn ngắm một cánh chim, một làn mây, một cô gái xay ngô đã là khác thường rồi, huống hồ Bác còn quên Cảnh ngộ mình để cảm thông cho cảnh vật và con người xung quanh. Cái hay, cái sâu sắc của bài thơ chính là ở chỗ đó. Nhưng điều này đọc lướt qua không thể cảm nhận ngay được. Bởi vậy, những bài thơ như "Chiều tối" buộc ta đọc thật kỹ vừa đọc vừa suy ngẫm mới thấm thía cái dư vị đặc biệt của nó. 

.................................. 

Mộ (Chiều tối) 

Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ, 

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không; 

Cô em xóm núi xay ngô tối, 

Xay hết , lò than đã rực hồng. 

Trong thời gian bị tù ở Quảng Tây (Trung Quốc) , Bác Hồ bị giải qua nhiều nhà lao. Không thể nói hết những nỗi gian khổ dọc đường giải tù , nhưng Bác ít nhắc đến nỗi khổ ải đó mà nếu có nhắc đến một vài sự việc trên đường giải tù thì Người pha giọng châm biếm , hài hước , tự trào. Bác cảm thấy có thi hứng trên đường giải tù , nhiều đề tài thơ đã được phát hiện và nhiều bài thơ hay đã được lưu lại trong "Nhật kí trong tù". Bài thơ "mộ" (Chiều tối) là một bài thơ đặc sắc , tưởng như không phải là thơ của tù nhân Hồ Chí Minh mà là một bài thơ của thời thịnh Đường. 

Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ, 

Cô vân mạn mạn độ thiên không; 

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc, 

Bao túc ma hoàn , lô dĩ hồng. 

Dịch thơ: 

Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ, 

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không; 

Cô em xóm núi xay ngô tối, 

Xay hết , lò than đã rực hồng. 

Trước hết , ta nhận thấy "Mộ" (Chiều tối) là bài thơ thể hiện một cách cụ thể và sinh động tư tưởng trong bài thơ tuyên ngôn của Hồ Chí Minh: 

"Thân thể tại ngục trung 

Tinh thần tại ngục ngoại" 

(Thân thể ở trong lao 

Tinh thần ở ngoài lao) 

Bác đã quên đi nỗi gian khổ dọc đường , nhưng những người đọc chúng ta thì không thể quên những lần giải tù đầy gian nan khổ ải: 

"Năm mươi ba cây số một ngày 

Áo mũ dầm mưa rách hết giày" 

Trong điều kiện thể xác bị đày đoạ , chân bị xiềng , tay bị trói , nhưng tâm hồn Bác vẫn nhẹ tênh như một người đi ngoạn cảnh. Người thưởng thức vẻ đẹp của thiên nhiên , đồng cảm với chim muông , hoa lá. Không gian mở ra bao la trước buổi chiều tối: 

"Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ, 

Cô vân mạn mạn độ thiên không;" 

(Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ, 

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không) 

Thơ Bác rất tinh tế , có lẽ vì tâm hồn Bác rất nhạy cảm. Vào buổi chiều , trên con đường heo hút , nhìn thấy những cánh chim bay về rừng , Bác cảm thấy rất xúc động , cũng như những thi sĩ cổ kim đã từng rung động trước cánh chim chiều. Câu thơ "Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ" đầy tâm trạng. Nhìn cánh chim bay mà nhận ra vẻ uể oải của đôi cánh chim. Chỉ một cái nhìn ta nhận ra con người đó giàu tình cảm biết bao! Có lẽ Bác vị giải đi suốt cả ngày quá mệt mỏi cho nên dễ đồng cảm với cánh chim "quy lâm" kia. Nhưng tác giả không để lộ ra vẻ mỏi mệt của chính mình , mà chỉ thấy vẻ mỏi mệt của cánh chim: