BUHAY AT MGA GINAWA ***

Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Special thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for this project. Para sa pagpapahalaga ng Panitikang Pilipino.

[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is marked as ~g. This work forms part of the Tagalog translation of Noli Me Tangere (1909) by Pascual Poblete which is being presented separately in this edition.]

[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay hindi na ginagamit. Ang kathang ito ni Pascual Poblete ay pasimula sa isinalin na Noli Me Tangere (1909) sa Tagalog na ibinukod sa edisyong ito.]

BUHAY AT M~GA GINAW�

NI

DR. JOS� RIZAL

NA SINULAT

NI

PASCUAL H. POBLETE

Jos� Protasio Rizal Mercado

Maicling casaysan nang canyang buhay

Ipinan~ganac si Gat Jose Protasio Rizal Mercado, sa b�yan n~g Calamb�, sac�p n~g lalawigang Laguna, n~g ikalabing siyam n~g Junio n~g ta�ng sanglibo wal�ng d�an animnapo't is�.

Si G. Francisco Rizal Mercado ang cany�ng am� at si G. Teodora Alonso at Quintos ang cany�ng in�.

Ipinan~ganac si G. Francisco Rizal Mercado at Alejandra n~g ta�ng 1811, sa Biny�ng, Laguna, at namat�y sa Maynila n~g ica 5 n~g Enero n~g 1898, at si G. Teodora Alonso ay ipinan~ganac sa Meisic, sac�p n~g Tund�, Maynila, n~g ta�ng 1825 at nabubuhay hanga n~gay�n (8 n~g Junio n~g 1909). Si G. Francisco Mercado ay nag-aral at marunong n~g wicang castila at wicang lat�n, at si G. Teodora Alonso ay nag-aral sa colegio n~g Santa Rosa at marunong n~g wicang castila.

Ang nagu�ng m~ga an�c n~g mag-asawang ito'y si na guinoong Saturnina, Paciano, Narcisa, Olimpia, Luc�a, Mar�a, Concepci�n, Jose, Josefa, Trinidad at Soledad.

Bininyagan si Jose Rizal n~g araw n~g s�bado, icadalawampo't dalawa n~g Junio n~g 1861. Si G. Rufino Collantes, p�ring cl�rigo at cura-p�rroco sa bayang Calamb� ang sa cany�'y nagbinyag, at si G. Pedro Casa�as, p�ring cl�rigo at tub� sa Calamb�, ang sa cany�'y nag-an�c sa biny�g. Capowa namat�y na ang dalawang p�ring it�.

Pinan~galanang Jose, dahil sa ang in� n~g Doctor Rizal ay namimintacasi sa Patriarca San Jos�, at ang pan~galawang pan~galang Protasio ay dahil sa caaraw�n n~g Santong it�, alinsunod sa calendario, n~g siy�'y ipan~gan�c.

Hindi dating tagl�y n~g am� at n~g m~ga capat�d n~g am� n~g ating Doctor ang apellidong Rizal. Pinasimulaang guinamit ang apellidong Rizal n~g mag-aral ang batang si Jose, upang siy�'y macaligtas sa mahigpit na pag uusig n~g m~ga fraile sa m~ga nag-aapellidong Mercado.

Wicang castila ang apellidong Rizal, na ang cahulug�n sa wicang tagalog ay ang muling pag-supang � pag-ulb�s n~g pinutol na halaman � dam�. May is� pang cahulug�n; ang lupang may panan�m na an� mang dam�ng pacain sa m~ga h�yop.

Pagdat�ng sa icatl�ng ta�n n~g gulang n~g musm�s na si Jose Rizal ay tinuruan na siy� n~g cany�ng am�'t in� n~g pagbasa. Napagkilala n~g madla ang cagalin~gan niy�ng tumul� n~g wawal�ng ta�n pa lamang ang cany�ng gulang, dahil sa is�ng marik�t na tul�ng cany�ng kinat-h�, na tinakh�n n~g lah�t n~g m~ga manunulang tagalog sa lalawigang Silan~gan.[1]

[Larawan: =G. Francisco Rizal Mercado= Ama ng Dr. Jose Rizal. Imp de M. Fern�ndez, Paz 447, Sta. Cruz.]

Sa pagcakilala n~g am�'t in� ni Jose Rizal n~g catalasan n~g isip at malaking hilig n~g canil�ng an�c na it� sa pag-aaral, canil�ng dinal� siya sa Maynila, itinir� sa isang bahay sa daang Cabildo, loob n~g Maynila; at ipinasoc n~g ta�ng 1871 sa Ateneo Municipal, na pinan~gangasiwaan n~g m~ga p�ring jesuita.

Nakilala ni Jose Rizal sa bahay ni pari Burgos si na pare Dandan, Lara at Mendoza na pawang dinakip at ipinatapon sa Marianas n~g gobierno n~g Espa�a, at gayon din si par� Gomez at si pari Zamora, na ipinabitay n~g Gobierno ring iyong casama si p�r� Burgos, na ang naguing sangcala'y ang panghihimagsic n~g m~ga manggagaw� sa Arsenal n~g Tan~guay n~g 1872. Sumasabudh� n~g madl� ang m~ga calupit�ng dito'y guin�gaw� n~g m~ga panah�ng iy�n. Ipinabil�ngo, ipinatapon � ipinabitay bawa't filipinong numiningning dahil sa t�las n~g isip at sa pagsasangalang sa m~ga catwiran n~g lupang kin�guisnan. Ang m~ga nangyaring it�'y nalimbag sa damdamin n~g batang si Jose Rizal.

Lumipat it� n~g pagtir� sa Ateneo Municipal at n~g naroon na'y tila mand�n l�lo pang n�ragdagan ang cany�ng sipag sa pag-aaral at cabaitang pusp�s n~g ugal�. Ang naguing maestro niy�'y ang m~ga jesuitang si par� C�ndido Bech at si par� Francisco S�nchez.

Cung ipinamamanglaw n~g batang si Jose Rizal ang nakita niy�ng pag-amis sa catwiran n~g canyang m~ga cal�h� ay lalo n~g dinaramdam niy�, ang m~ga sabihanan n~g m~ga fraileng madal�s niyang marinig sa Ateneo Municipal na di umano'y mataas ang caisipan n~g t�ong culay maputi cay sa t�ong culay caymangu�, madil�w, ab�ab� � mait�m, bagay na pinagpilitan niy�ng siyasatin mul� noon, cung totoo n~g�, sapagca't inaac�la niy�ng lih�s sa catowiran ang gay�ng pagpapalag�y. Napagtalastas n~g madl� ang ganit�ng paghahacah�c� ni Jose Rizal, dahil sa is�ng casulatang inilathal� n~g pant�s na si Herr Ferdinand Blumentritt sa icasampung tomo n~g _Internationales Archiv fiur Ethnographie_, n~g 1897, na ganit� ang saysay:

"Sinabi ni Rizal, na maliit pa siya'y malaki n~g totoo ang canyang pagdaramdam, dahil sa nakikita niyang sa canya'y pagpapawalang halag� n~g m~ga castil�, d�hil l�mang sa siya'y _indio_[2]